Samenstelling

Wat betekent de term samenstelling?

Een woord dat uit meerdere woorden bestaat, noem je een samenstelling. Maar schrijf je nu ontwikkelings samenwerking, ontwikkelings-samenwerking of ontwikkelingssamenwerking? De regel is: woorden schrijf je aaneen, zolang dat niet voor lees- of uitspraakproblemen zorgt.

Een samenstelling is een combinatie van woorden die een eenheid vormt. Een samenstelling is daarom één woord. In het Nederlands kun je ontelbaar veel samenstellingen maken. Zo kun je met rug en zak de samenstelling rugzak vormen. Dan kun je verdergaan met rugzaktoerisme en rugzaktoerismebranche, en ook met lichtgewichtrugzaklichtgewichtrugzakbranche, enz. enz.

Door iets wel of niet aaneen te schrijven, kun je een betekenisverschil krijgen:
– rode wijnflessen (wijnflessen die rood van kleur zijn)
– rodewijnflessen (flessen waar rode wijn in zit of heeft gezeten)

Kenmerken van samenstellingen

  • Als twee (of meer) woorden een samenstelling vormen, zijn ze één geheel. Er is daardoor ook vaak één hoofdklemtoon te horen: rúgzakrúgzaktoerismeáchterzak.
  • Het laatste deel is de kern van de samenstelling. Dit deel bepaalt dan ook het woordgeslacht:: het is de zak en dus ook de rugzak en de achterzak; het is het zakje en dus ook het rugzakje.
  • Het laatste deel geeft aan om wat voor ding het gaat; het eerste deel specificeert het laatste deel. Dus: een rugzak is een soort zak, net als een draagzak, een achterzak, een geldzak en een jaszak.
  • De delen van een samenstelling zijn ‘echte woorden’ die ook los, zelfstandig, voorkomen: rugzakbabydraag. Dat is anders bij afleidingen als zakkig (‘vervelend’), dat uit zak en het achtervoegsel -ig bestaat, en ruggelings (rug + het achtervoegsel -lings). Zo’n achtervoegsel kan niet als zelfstandig woord voorkomen.
  • Ook werkwoorden (kennismakenopdoen) en bijvoeglijke naamwoorden (bedrijfsmatigdonkergroen) kunnen samenstellingen zijn.
  • In samenstellingen moet je soms streepjes zetten. Meestal mág dat sowieso als je de duidelijkheid wilt verhogen (zoals in stro-popstropop leest niet prettig). Bij onder meer klinkerbotsing is een streepje verplicht.

‘Samenstelling’ is een belangrijk begrip, want een basisregel van de Nederlandse spelling is dat je samenstellingen aan elkaar moet schrijven. Bij korte samenstellingen gaat dat meestal goed. Fouten als rug zak en voet bal komen niet zo vaak voor. Maar bij langere woorden, zoals rugzaktoerisme en voetbalinterland, gaat het vaak mis. Veel mensen schrijven (delen van) deze samenstellingen ten onrechte los.

Soorten samenstellingen

  • samenstellingen van zelfstandige naamwoorden: maximumsnelheid, rugzaktoerismebranchekinderopvangtoeslagfraudeverdachte
  • samenstellingen met als eerste deel een bijvoeglijk naamwoord: langeafstandsloper, rodekool, superleuk
  • samenstellingen met anderstalige delen: assessmentcenter, freelancecontract, ad-hoc-oplossing, human-resourcemanagement
  • samenstellingen met cijfers: 1(-)aprilgrap, 230V-aansluiting, jaren(-)80-muzieksamenstellingen met een afkorting: tv-programma, arbodienst, ledlamp, bommoeder, hiv(-)virus
  • samenstellingen met daarbinnen een woordgroep: twee-onder-een-kapwoning, winst-en-verliesrekening
  • samenstellingen met gelijkwaardige delen: kosten-batenanalyse, zwart-witfoto, een paars-wit shirt, directeur-grootaandeelhouder, cultureel-historisch
  • samenstellingen met een naam: Rabobankrekening, Tweed Kamerlid, Zuidoost-Nederland, kabinet-Rutte III, Standaardnederlands, plat New Yorks
  • samenstellingen met een kern en een bepaling: kandidaat-notaris, oud-burgemeester, bijna-doodervaring, interim-manager, niet-lid, non-stopvlucht, meester-opzichter
  • samenstellingen met een zin: een wat-maak-je-me-nou-blik
  • samengestelde werkwoorden: verdergaan, gebruikmaken, in stand houden, tekortkomen
  • samenstellingen met voorzetsels: achter()in (het tijdschrift), eropaf!, eropuit gaan, oorbellen in hebben, zes boterhammen op kunnen
  • samenstellingen op -ing en -name/-neming: inachtneming, ingebruikname/ingebruikneming
  • samenstellingen op -end: adembenemend
  • samenstellingen met klinkerbotsing: na-apen