Samenstellingen op -end

Is adembenemend één woord?

Ja, adembenemend wordt aan elkaar geschreven. Het is dus een samenstelling. (Verder naar beneden op deze pagina staat een lijst van honderden woorden die op -(e)nd eindigen en die aan elkaar worden geschreven.)

In adembenemend is een werkwoordsvorm te herkennen: benemend. Dit is een vervoeging van benemen, namelijk het tegenwoordig deelwoord. In een zin als ‘Hij danste maar door, ons de adem benemend met zijn elegantie’ worden adem en de vervoeging benemend los geschreven. Dat komt doordat iemand de adem benemen ook uit losse woorden bestaat. De adem is hier het lijdend voorwerp bij het werkwoord benemen.

Maar in zijn adembenemende elegantie heeft adembenemend in z’n geheel de functie van bijvoeglijk naamwoord. Dat blijkt onder meer uit het feit dat het een vergrotende en overtreffende trap heeft: adembenemender – adembenemendst. Een andere aanwijzing is dat het ook een eigen betekenis heeft: ‘prachtig, schitterend’. De letterlijke betekenis van de adem benemen is verdwenen, wat ook het wegblijven van het lidwoord de verklaart.

Frequentie

Vaak is de hulp van een woordenboek nodig om te bepalen of dit soort combinaties aaneengeschreven moeten worden (oftewel: of het samenstellingen zijn). Bij bijvoorbeeld allesbepalend en vertrouwenwekkend is er niet echt sprake van een eigen betekenis, maar toch zijn dit samenstellingen – waarschijnlijk omdat deze combinaties vaak voorkomen. Frequentie speelt dus ook een rol. Maar het is ook niet altijd doorslaggevend. Kijk maar naar rekening houdend (met) en voor de hand liggend. Deze combinaties worden in de woordenboeken niet als samenstellingen opgenomen, en daarom krijgt het los schrijven de voorkeur, maar vooral voordehandliggend ziet er helemaal niet zo raar uit.

Categorieaanduidingen

Extra lastig wordt het in combinaties als muggenetende insectenbierdrinkend Nederland en olieproducerende landen. Deze combinaties komen niet als één woord voor in de woordenboeken, maar toch kun je ze aan elkaar schrijven. Het geheel is telkens een categorieaanduiding, die in de meeste contexten als één geheel wordt opgevat. Je zou zelfs betekenisverschil kunnen maken tussen de los geschreven en de aaneengeschreven variant: muggenetende insecten zijn dan insecten waarvan het hoofdvoedsel uit muggen bestaat, muggen etende insecten zijn insecten die (‘toevallig’) muggen aan het eten zijn (‘In het terrarium zagen we muggen etende muggenetende insecten’).