Geloof en geweld, een historisch huwelijk

Moslim-extremisme: de herhaling van een geschiedenis van christelijk bloedvergieten.

Er lijkt moderne christenen veel aan gelegen om het geweld van moslimextremisten te bestempelen als het werk van gekken. Het schijnt hen voor in de mond te liggen: we hebben hier te maken met verdwaasden, gestoorde zielen die een foute draai hebben gegeven aan de van oorsprong vredelievende boodschap van heilige boeken.

Ik waag dat te betwijfelen. De verschrikkelijke aanslagen door zoveel intens boze mannen komen voort uit geloofsfanatisme – daar kunnen we het over eens zijn – maar een psychiater met respect voor zijn beroep kan deze talrijke extreem gelovige moslims, die bereid zijn om te doden voor hun geloof, onmogelijk allemaal diagnosticeren als geestesziek.

Ik vrees dat het volstaat om te constateren dat we hier te maken hebben met zeer godvruchtige personen. Merendeels mannen die hun geloof op een wijze willen uitdragen die niet overeenstemt met de manier waarop onze maatschappij inmiddels is ingericht. Maar om voor krankzinnig te worden versleten moet er meer aan de hand zijn met je mentale gesteldheid.

Er is een discrepantie ontstaan in de ontwikkeling van geloofssystemen. Westerse religies hebben ‘hun’ geweld goeddeels achter zich gelaten. Christenen zingen al enige tijd een toontje lager. Ze dragen hun boodschap nu alleen nog uit in een aureool van vredelievendheid en laten geen moment voorbijgaan om aan te tonen dat hun religie is geworteld in liefde, genade en goedertierenheid.

Toch is het, zoals wij weten, niet zo heel lang geleden dat ook zij hun overtuigingen met geweld onder de mensen brachten. Moslims met messen in westerse straten doen een geschiedenis van bloedvergieten uit geloofsovertuiging herleven. Dezelfde negatieve krachten dus die ook westerse geloofssystemen gedurende een groot deel van hun geschiedenis aan de dag legden.

Het is een manier om zichzelf als machtsfactor te vestigen, en/of om uiting te geven aan frustraties. Het gaat om moorden met voorbedachte rade en dat maakt het juridisch gezien tot geweldsdaden die met het volle verstand worden begaan. In een stuk dat hij schreef voor zijn website maakt de filosoof Sam Harris onderscheid tussen vier typen van geweldplegers. Ik vraag aandacht voor het 4e type in onderstaande opsomming.

1. Those who are suffering from some form of mental illness that causes them to think and act irrationally. Given access to guns or explosives, these people may harm others for reasons that wouldn’t make a bit of sense even if they could be articulated. We may never hear Jared Loughner and James Holmes give accounts of their crimes, and we do not know what drove Adam Lanza to shoot his mother in the face and then slaughter dozens of children. But these mass murderers appear to be perfect examples of this first type. Aaron Alexis, the Navy Yard shooter, is yet another. What provoked him? He repeatedly complained that he was being bombarded with “ultra low frequency” electromagnetic waves. Apparently, he thought that killing people at random would offer some relief. It seems there is little to understand about the experiences of these men or about their beliefs, except as symptoms of underlying mental illness.

2. Prototypically evil psychopaths. These people are not delusional. They are malignantly selfish, ruthless, and prone to violence. Our maximum-security prisons are full of such men. Given half a chance and half a reason, psychopaths will harm others—because that is what psychopaths do.

It is worth observing that these first two types trouble us for reasons that have nothing to do with culture, ideology, or any other social variable. Of course, it matters if a psychotic or a psychopath happens to be the head of a nation, or otherwise has power and influence. That is what is so abhorrent about North Korea: The child king is mad, or simply evil, and he’s building a nuclear arsenal while millions starve. But even here, very little is to be learned about what we—the billions of relatively normal human beings struggling to maintain open societies—are doing wrong. We didn’t create Jared Loughner (apart from making it too easy for him to get a gun), and we didn’t create Kim Jong-il (apart from making it too easy for him to get nuclear bombs). Given access to powerful weapons, such people will pose a threat no matter how rational, tolerant, or circumspect we become.

3. Normal men and women who harm others while believing that they are doing the right thing—or while neglecting to notice the consequences of their actions. These people are not insane, and they’re not necessarily bad; they are just part of a system in which the negative consequences of ordinary selfishness and fear can become horribly magnified. Think of a soldier fighting in a war that may be ill conceived, or even unjust, but who has no rational alternative but to defend himself and his friends. Think of a boy growing up in the inner city who joins a gang for protection, only to perpetuate the very cycle of violence that makes gang membership a necessity. Or think of a CEO whose short-term interests motivate him to put innocent lives, the environment, or the economy itself in peril. Most of these people aren’t monsters. However, they can easily create suffering for others that only a monster would bring about by design. This is the true “banality of evil”—whatever Hannah Arendt actually meant by that phrase—but it is worth remembering that not all evil is banal.

4. Normal men and women who are moved by ideology to waste their lives, and the lives of others, in extraordinary ways. Some of these belief systems are merely political, or otherwise secular, in that their aim is to bring about specific changes in this world. But the worst of these doctrines are religious—whether or not they are attached to a mainstream religion—in that they are informed by ideas about otherworldly rewards and punishments, prophecies, magic, and so forth, which are especially conducive to fanaticism and self-sacrifice.