Samenstellingen op -end

Is adembenemend één woord?

Ja, adembenemend wordt aan elkaar geschreven. Het is dus een samenstelling. (Verder naar beneden op deze pagina staat een lijst van honderden woorden die op -(e)nd eindigen en die aan elkaar worden geschreven.)

In adembenemend is een werkwoordsvorm te herkennen: benemend. Dit is een vervoeging van benemen, namelijk het tegenwoordig deelwoord. In een zin als ‘Hij danste maar door, ons de adem benemend met zijn elegantie’ worden adem en de vervoeging benemend los geschreven. Dat komt doordat iemand de adem benemen ook uit losse woorden bestaat. De adem is hier het lijdend voorwerp bij het werkwoord benemen.

Maar in zijn adembenemende elegantie heeft adembenemend in z’n geheel de functie van bijvoeglijk naamwoord. Dat blijkt onder meer uit het feit dat het een vergrotende en overtreffende trap heeft: adembenemender – adembenemendst. Een andere aanwijzing is dat het ook een eigen betekenis heeft: ‘prachtig, schitterend’. De letterlijke betekenis van de adem benemen is verdwenen, wat ook het wegblijven van het lidwoord de verklaart.

Frequentie

Vaak is de hulp van een woordenboek nodig om te bepalen of dit soort combinaties aaneengeschreven moeten worden (oftewel: of het samenstellingen zijn). Bij bijvoorbeeld allesbepalend en vertrouwenwekkend is er niet echt sprake van een eigen betekenis, maar toch zijn dit samenstellingen – waarschijnlijk omdat deze combinaties vaak voorkomen. Frequentie speelt dus ook een rol. Maar het is ook niet altijd doorslaggevend. Kijk maar naar rekening houdend (met) en voor de hand liggend. Deze combinaties worden in de woordenboeken niet als samenstellingen opgenomen, en daarom krijgt het los schrijven de voorkeur, maar vooral voordehandliggend ziet er helemaal niet zo raar uit.

Categorieaanduidingen

Extra lastig wordt het in combinaties als muggenetende insectenbierdrinkend Nederland en olieproducerende landen. Deze combinaties komen niet als één woord voor in de woordenboeken, maar toch kun je ze aan elkaar schrijven. Het geheel is telkens een categorieaanduiding, die in de meeste contexten als één geheel wordt opgevat. Je zou zelfs betekenisverschil kunnen maken tussen de los geschreven en de aaneengeschreven variant: muggenetende insecten zijn dan insecten waarvan het hoofdvoedsel uit muggen bestaat, muggen etende insecten zijn insecten die (‘toevallig’) muggen aan het eten zijn (‘In het terrarium zagen we muggen etende muggenetende insecten’).

Samenstellingen met voorzetsels

Wat is juist: ‘De gebaksvorkjes liggen achterin de la’ of ‘De gebaksvorkjes liggen achter in de la’?
 

Juist is ‘De gebaksvorkjes liggen achter in de la.’

Een combinatie van twee voorzetsels of van een bijwoord en een voorzetsel, zoals achter( )inboven( )inboven( )opmidden( )in en onder( )op, wordt als twee losse woorden geschreven als die gevolgd wordt door:

  • (een combinatie met) een zelfstandig naamwoord: achter in het tijdschriftboven in de kast, boven op de kastmidden in het weilandonder op de stapel;
  • een persoonlijk voornaamwoord (mijjouhaarhemonsjulliehen): ‘Ineens lag ik op de grond, mijn fiets boven op me.’ 

In dit soort combinaties (achter in de laboven op de kast) bepaalt het eerste voorzetsel het tweede nader; het eerste is weg te laten (in de laop de kast) zonder dat de zin ongrammaticaal wordt.

In andere gevallen zijn achterinboveninonderop enz. één woord. Bijvoorbeeld:

  • Het artikel staat achterin.
  • Het moet ergens onderop liggen.
  • Ik ga wel middenin zitten. 
  • Leg het maar bovenin.

‘De gebaksvorkjes liggen achterin in de la’ is trouwens ook mogelijk, maar wat omslachtiger. ‘De T-shirts liggen boven in de kast’ is dubbelzinnig: er kan bedoeld zijn ‘op de bovenverdieping in de kast’ óf ‘op de bovenste plank van de kast’. Bovenin in de kast lost die dubbelzinnigheid op: zo wordt duidelijk dat het om de bovenste plank van een kast gaat.

Onderaanbovenaanvooraanachteraan

De combinaties onderaanbovenaanvooraan en achteraan vormen in hun geheel een (samengesteld) voorzetsel: onderaan de paginavooraan de rij. Het eerste voorzetsel in deze combinaties (onderbovenvoor en achter) kan in deze gevallen niet weggelaten worden: aan de pagina of aan de rij is niet correct. Daarom worden onderaanbovenaanvooraan en achteraan als vaste gehelen beschouwd. Meer voorbeelden:

  • Schrijf je opmerkingen maar onderaan.
  • Schrijf je opmerkingen maar onderaan de bladzijde.
  • Bovenaan komt het adres.
  • Bovenaan de brief komt het adres.
  • We stonden helemaal achteraan.
  • We stonden helemaal achteraan de rij.

In de volgende zinnen zijn beide schrijfwijzen te verdedigen. Bovenaan kan een voorzetsel zijn, maar het kan ook gaan om het voorzetsel aan met daarvoor de nadere bepaling boven:

  • De vlag wapperde boven aan de mast.
  • De vlag wapperde bovenaan de mast.
  • De verlichting is boven aan de trapleuning bevestigd.
  • De verlichting is bovenaan de trapleuning bevestigd.

Samenstellingen met klinkerbotsing

Wat is klinkerbotsing?

Klinkerbotsing betekent dat er twee klinkers naast elkaar staan die als één klank gelezen kunnen worden, terwijl ze bij verschillende lettergrepen horen. Een voorbeeld van een woord met klinkerbotsing is na-apen. Als dit werkwoord zonder streepje wordt geschreven (naapen), lijken de twee a’s samen één klank te zijn. Met een streepje wordt duidelijk dat de twee a’s bij twee verschillende lettergrepen horen en dat dus na-apen bedoeld is.

Klinkerbotsing kan op twee manieren worden verholpen: bij samenstellingen gebeurt dat met een streepje, bij afleidingen met een trema.

Verplicht streepje: klinkerbotsing in samenstellingen

De volgende lettercombinaties worden gescheiden door een streepje als ze niet bij dezelfde lettergreep horen:

  • aa – astma-aanval, data-analyse, gala-avond, guerrilla-aanval, media-aandacht
  • ae -aha-erlebnis, media-evenement, na-ebben, soja-extract
  • ai – alinea-indeling, camera-instelling, cosmetica-industrie, massa-immigratie
  • aij – malaga-ijs, na-ijlen
  • au – diploma-uitreiking, gala-uitvoering, intra-uterien, opera-uitvoering
  • ee – café-eigenaar, competitie-element, drie-eenheid, functie-eisen, keuze-element, mee-eter, toe-eigenen, twee-eiig
  • ei – diepte-investering, functie-inhoud, hogere-inkomensgroepen, rente-inkomsten
  • eij – consumptie-ijs, missie-ijver, vanille-ijs
  • eu – camouflage-uitrusting, drie-urig, facsimile-uitgave, live-uitzending, opname-unit, televisie-uitzending
  • ie -graai-economie, groei-explosie, mini-enquête, roei-equipe
  • ii – nazi-ideologie, ski-instructeur, groei-impuls (ii is geen tweeklank, maar het streepje is toch verplicht) 
  • iij – plooi-ijzer, tosti-ijzer (iij is geen tweeklank, maar het streepje is toch verplicht)
  • ij – groei-jaar, mini-jurk, nazi-jager (als de en de bij verschillende lettergrepen horen, is er weliswaar geen klinkerbotsing – de is geen klinker – maar het streepje is toch verplicht)
  • oe – auto-export, domino-effect, placebo-effect, zo-even
  • oi – auto-inbraak, bio-industrie, bruto-inkomen, foto-impressie (uitzondering: zoiets)
  • oij – choco-ijsje, mango-ijs 
  • oo – auto-onderdelen, bruto-opbrengst, foto-onderschrift, imago-onderzoek
  • ou – macho-uiterlijk, netto-uitkering, radio-uitzending
  • ui – cadeau-idee, kou-inval, milieu-inspectie, niveau-indeling
  • uij – niveau-ijking
  • uu – bureau-uren, continu-uitstoot, milieu-uitgaven

Geen klinkerbotsing

Bij de combinaties met een ij hieronder is er geen sprake van klinkerbotsing. In de praktijk wordt vaak wel een streepje ingevoegd, omdat dat het woord duidelijker maakt.

  • ija – rijangst, rij-angst, zijaltaar, zij-altaar
  • ije – rijexamen, rij-examen, bijeffect, bij-effect
  • iji –  rijinstructeur, rij-instructeur, zijingang, zij-ingang 
  • ijij – glijijzer, glij-ijzer, voorbijijsberen, voorbij-ijsberen
  • ijo – batterijoplader, batterij-oplader, rijontzegging, rij-ontzegging
  • iju – zijuitgang, zij-uitgang

Er is geen sprake van klinkerbotsing bij de combinaties aoeaeoiaioiuoauaue en uo, en ook niet bij combinaties met een ymassaontslagpolitieautocorrectieopdrachtportiafdrachtgummioverschoenskiuitrustingautoalarmparapluantennemilieueffectmenuoverzichtbabyartikelhockeyelftalprivacyinstellinghobbyorganisatiejuryuitspraakbabyyoghurt. Maar wie hier voor de leesbaarheid liever een streepje zet, mag dat gerust doen: politie-autoprivacy-instellingski-uitrusting.

Samenstellingen op -ing en -name/-neming

Wat is juist: met inachtneming van of met in acht neming van?

Met inachtneming van is juist. Het zelfstandig naamwoord inachtneming is één geheel, een samenstelling. Inachtneming is afgeleid van in acht nemen, een werkwoordcombinatie die in drie woorden geschreven wordt.

Er zijn veel meer woorden van dit type. De zelfstandige naamwoorden (die eindigen op -ing) zijn samenstellingen. Ze zijn echter afgeleid van woordgroepen met daain een werkwoord, die in twee of drie woorden worden geschreven. Meer voorbeelden (met tussen haakjes de woordgroepen waarvan ze zijn afgeleid):

  • aanhangigmaking (aanhangig maken)
  • bewustmaking ((zich) bewust maken)
  • buitenbezitstelling (buiten bezit stellen)
  • buitengebruikstelling (buiten gebruik stellen)
  • buitengevechtstelling (buiten gevecht stellen)
  • buitengevolgstelling (buiten gevolg stellen)
  • gevoelloosmaking (gevoelloos maken)
  • gezondmaking (gezond maken)
  • heiligmaking (heilig maken)
  • inbedrijfstelling (in bedrijf stellen)
  • inbeschuldigingstelling (in beschuldiging stellen)
  • inbeslagneming (in beslag nemen)
  • inbewaringgeving (in bewaring geven)
  • inbewaringneming (in bewaring nemen)
  • inbewaringstelling (in bewaring stellen)
  • inbezitneming (in bezit nemen)
  • inbezittreding (in bezit treden)
  • indeplaatsstelling (in de plaats stellen)
  • indienstneming (in dienst nemen)
  • indienststelling (in dienst stellen)
  • indiensttreding (in dienst treden)
  • ingebrekestelling (in gebreke stellen)
  • ingebruikneming (in gebruik nemen)
  • ingebruiktreding (in gebruik treden)
  • inhechtenisneming (in hechtenis nemen)
  • inontvangstneming (in ontvangst nemen)
  • inpandgeving (in pand geven)
  • instandhouding (in stand houden)
  • inverzekeringstelling (in verzekering stellen)
  • inverzuimstelling (in verzuim stellen)
  • kandidaatstelling (kandidaat stellen)
  • levendmaking (levend maken)
  • ondercuratelestelling (onder curatele stellen)
  • ondererfstelling (onder erf stellen)
  • onderhandstelling (onder hand stellen)
  • ondertoezichtstelling (onder toezicht stellen)
  • onvruchtbaarmaking (onvruchtbaar maken)
  • openbaarmaking (openbaar maken)
  • opjarenstelling (op jaren stellen)
  • opnon-actiefstelling (of: op-non-actiefstelling, met extra streepje voor de duidelijkheid) (op non-actief stellen)
  • ruchtbaarmaking (ruchtbaar maken)
  • staandehouding (staande houden)
  • strafbaarstelling (strafbaar stellen)
  • teboekstelling (te boek stellen)
  • tegeldemaking (te gelde maken)
  • tekoopstelling (te koop stellen)
  • telastelegging (te laste leggen)
  • tenaamstelling (te naam stellen)
  • tenachterstelling (ten achter stellen)
  • tenhemelopneming (ten hemel opnemen)
  • tenuitvoerbrenging (ten uitvoer brengen)
  • tenuitvoerlegging (ten uitvoer leggen)
  • teraardebestelling (ter aarde bestellen)
  • terbeschikkingstelling (ter beschikking stellen)
  • terdoodbrenging (ter dood brengen)
  • terdoodveroordeling (ter dood veroordelen)
  • terhandneming (ter hand nemen)
  • terhandstelling (ter hand stellen)
  • terinzagelegging (ter inzage leggen)
  • terleengeving (ter leen geven)
  • terpostbezorging (ter post bezorgen)
  • terzijdelating (ter zijde laten)
  • terzijdestelling (ter zijde stellen)
  • tewaterlating (te water laten)
  • tewerkstelling (te werk stellen)
  • vankrachtwording (van kracht worden)
  • vanwaardeverklaring (van waarde verklaren)
  • verdachtmaking (verdacht maken)
  • zaligverklaring (zalig verklaren)
  • zelfstandigmaking (zelfstandig maken)
  • zichtbaarmaking (zichtbaar maken)

Let op: dit is alleen van toepassing op échte afleidingen. Als er het voor de werkwoordcombinatie wordt gezet, blijven de spaties intact: het in acht nemen (van …)het ten uitvoer leggen, enz.

Soms smelten ook de delen met het werkwoord samen tot één woord. Het daarvan afgeleide zelfstandige naamwoord is dan uiteraard ook één woord. Voorbeelden:

  • bekendmaken — bekendmaking
  • gebruikmaken — gebruikmaking
  • kennismaken — kennismaking
  • tegemoetkomen — tegemoetkoming
  • tekortkomen — tekortkoming
  • terechtstellen — terechtstelling
  • terechtwijzen — terechtwijzing
  • vrijlaten — vrijlating
  • vrijmaken — vrijmaking
  • waarmaken — waarmaking
  • zwartmaken (in de betekenis ‘een slechte naam bezorgen’) — zwartmaking

Is het ingebruikneming of ingebruikname?

Ingebruikneming en ingebruikname zijn allebei correcte Nederlandse woorden. Ingebruikname lijkt iets vaker voor te komen.

Van het werkwoord nemen kunnen zowel zelfstandige naamwoorden op -neming als op -name worden afgeleid: ontslagname en ontslagnemingvoedselopneming en voedselopnameinbedrijfneming en inbedrijfnameinbeslagneming en inbeslagname. Meestal is er geen betekenisverschil, al is een van de twee vormen soms gebruikelijker dan de andere. Van oudsher werd de vorm op -name wel als germanisme afgekeurd, maar dat bezwaar wordt tegenwoordig nauwelijks nog gevoeld.

Samenstellingen met een zin

Hoeveel streepjes komen er in ‘Ze keek me aan met zo’n wat(-)maak(-)je(-)me(-)nou(-)blik’?

Volgens de spellingregels zijn vier streepjes verplicht: wat-maak-je-me-noublik. Vaak wordt er een extra streepje ingevoegd voor de duidelijkheid: wat-maak-je-me-nou-blik. Dat vijfde streepje is niet verplicht, maar het mag zeker worden gebruikt.

Combinaties als wat-maak-je-me-nou-blik zijn in hun geheel samenstellingen. Samenstellingen worden in het Nederlands zo veel mogelijk aaneengeschreven, maar in dit geval (een deel van de samenstelling is een zinnetje) zou dat een onleesbaar geheel opleveren. Daarom verschijnen er streepjes tussen de delen van het zinnetje, en voor de leesbaarheid vaak ook een streepje vóór het laatste deel.

Meer voorbeelden:

standaardvormvorm met extra streepje voor de leesbaarheid
all-you-can-eatrestaurantall-you-can-eat-restaurant
blij-dat-ik-rijcampagneblij-dat-ik-rij-campagne
blijf-van-mijn-lijfhuisblijf-van-mijn-lijf-huis
de-paden-op-de-lanen-ingevoelde-paden-op-de-lanen-in-gevoel
doe-het-samenactiedoe-het-samen-actie
doe-het-zelfpakketdoe-het-zelf-pakket
doe-het-zelfzaakdoe-het-zelf-zaak
doe-maar-gewoon-dan-doe-je-al-gek-genoeghoudingdoe-maar-gewoon-dan-doe-je-al-gek-genoeg-houding
drag-and-dropfunctiedrag-and-drop-functie
drag-en-dropfunctiedrag-en-drop-functie
en-van-je-hela-hola-houd-er-de-moed-maar-instemmingen-van-je-hela-hola-houd-er-de-moed-maar-in-stemming
God-is-liefdeblijheidGod-is-liefde-blijheid
het-glas-is-halfvoltypehet-glas-is-halfvol-type
het-komt-allemaal-heus-weer-goedhoudinghet-komt-allemaal-heus-weer-goed-houding
houd-je-mondgebaarhoud-je-mond-gebaar
huilen-met-de-pet-opseizoenhuilen-met-de-pet-op-seizoen
je-kunt-nooit-wetenpogingje-kunt-nooit-weten-poging
kijken-kijken-niet-kopenpubliekkijken-kijken-niet-kopen-publiek
kiss-and-ridestrookkiss-and-ride-strook
klaar-terwijl-u-wachtserviceklaar-terwijl-u-wacht-service
kom-maar-ophoudingkom-maar-op-houding
kruip-door-sluip-doorweggetjekruip-door-sluip-door-weggetje
krijg-toch-allemaal-de-klerehoudingkrijg-toch-allemaal-de-klere-houding
laat-maar-waaienbeleidlaat-maar-waaien-beleid
lach-of-ik-schietshowlach-of-ik-schiet-show
laten-we-het-maar-vergetenhoudinglaten-we-het-maar-vergeten-houding
lekker-puhgevoellekker-puh-gevoel
niet-goed-geld-teruggarantieniet-goed-geld-terug-garantie
nu-of-nooitmoedernu-of-nooit-moeder
ons-kent-onscultuurons-kent-ons-cultuur
ons-kent-onsgevoelons-kent-ons-gevoel
oog-om-oog-tand-om-tandmentaliteitoog-om-oog-tand-om-tand-mentaliteit
pompen-of-verzuipensituatiepompen-of-verzuipen-situatie
rij-op-rij-afbootrij-op-rij-af-boot
sale-en-lease-backconstructiesale-en-lease-back-constructie
sale-en-lease-backovereenkomstsale-en-lease-back-overeenkomst
sta-opfauteuilsta-op-fauteuil
sta-opstoelsta-op-stoel
to-dolijstto-do-lijst
train-de-trainersessietrain-de-trainer-sessie
trap-op-trap-afmethodetrap-op-trap-af-methode
val-doodblikval-dood-blik
van-dik-hout-zaagt-men-plankenmethodevan-dik-hout-zaagt-men-planken-methode
verdeel-en-heerspolitiekverdeel-en-heers-politiek
vlucht-of-vechtreactievlucht-of-vecht-reactie
voor-wat-hoort-wathoudingvoor-wat-hoort-wat-houding
wacht-maar-afblikwacht-maar-af-blik
walk-to-workschipwalk-to-work-schip
wat-alsanalysewat-als-analyse
wat-alsscenariowat-als-scenario
wat-alsvraagwat-als-vraag
weg-met-onsmentaliteitweg-met-ons-mentaliteit
we-moeten-praten-sms (voor de afkorting sms is een streepje verplicht)
wat-kan-mij-het-schelenbuiwat-kan-mij-het-schelen-bui
wie-het-eerst-komt-het-eerst-maaltprincipewie-het-eerst-komt-het-eerst-maalt-principe
zandzakken-voor-de-deurscenariozandzakken-voor-de-deur-scenario
zie-je-weltoonzie-je-wel-toon
zit-stiloefeningzit-stil-oefening
zoen-en-zoefstrookzoen-en-zoef-strook
zwaan-kleef-aaneffectzwaan-kleef-aan-effect

Langzaamaanactie is inmiddels samengesmolten tot één geheel, net als (van) likmevestje.

Overigens lezen dit soort lange combinaties in een zin als ‘Er heerste een jolige en-van-je-hela-hola-houd-er-de-moed-maar-in-stemming’ niet prettig. Een alternatieve spelling is: een jolige ‘en van je hela, hola, houd er de moed maar in’-stemming. Nu geven de enkele aanhalingstekens aan dat het deel voor stemming bij elkaar hoort. Het koppelteken geeft aan dat stemming ook tot het geheel behoort. Deze oplossing is bij alle lange voorbeelden hierboven mogelijk.

Samenstellingen met een kern en een bepaling

Wat is het meervoud van kandidaat-notaris?

Het meervoud van kandidaat-notaris is kandidaat-notarissen.

Het woord kandidaat-notaris bestaat uit twee delen: het hoofddeel notaris en de bepaling kandidaat. In zulke samenstellingen zetten we alleen het hoofddeel in het meervoud: kandidaat-notarissen (‘notarissen met de status van kandidaat’).

Het hoofddeel kan zowel het eerste als het tweede deel van het woord zijn. In directeur-generaal is directeur het kernwoord en staat de bepaling erachter. Het juiste meervoud is dus directeuren-generaal.

Enkele andere voorbeelden van dit soort ongelijkwaardige samenstellingen zijn:

  • adjunct-directeur – adjunct-directeuren
  • aspirant-lid – aspirant-leden
  • collega-hoogleraar – collega-hoogleraren
  • rekening-courant – rekeningen-courant
  • secretaris-generaal – secretarissen-generaal

Let op: deze samenstellingen lijken erg op samenstellingen die uit twee gelijkwaardige delen bestaan, zoals directeur-grootaandeelhouder en minister-president. Maar die woorden bestaan uit twee hoofddelen: iemand is én directeur, én grootaandeelhouder. Daarom kunnen beide delen in het meervoud staan: directeuren-grootaandeelhouders en ministers-presidenten. Een meervoudsuitgang alleen aan het einde van de combinatie kan ook: directeur-grootaandeelhouders.

Samenstellingen met een naam

Wat is juist: RabobankrekeningRabobank-rekening of Rabobank rekening?

Rabobankrekening en Rabobank-rekening zijn allebei juist; Rabobankrekening heeft de voorkeur.

Samenstellingen zijn in het Nederlands één woord. Dat geldt ook als een deel van die samenstelling een eigennaam is, bijvoorbeeld de naam van een bedrijf of merk, of een aardrijkskundige aanduiding. Andere voorbeelden zijn BalkanlandHollywoodsterMaasoeverMozartjaarRijndal en Vikingschip.

Tussen de delen van een samenstelling mág altijd een streepje staan. Als het eerste deel een eigennaam is, is dat vaak wenselijk. De eigennaam is dan namelijk beter herkenbaar. Het streepje is echt aan te raden bij ‘gelegenheidssamenstellingen’. Dat zijn combinaties die niet zo gebruikelijk zijn, zoals Rabobank-oplossing en Rabobank-pand. In bijvoorbeeld Rabobank-app is het streepje sowieso aan te raden: Rabobankapp is weliswaar een vast begrip, maar het is een lastig leesbaar geheel.

Als er een spatie in de naam staat, blijft die staan: Algemeen Dagbladlezer of Algemeen Dagblad-lezer. Zie verder de pagina over Tweede Kamerlid.

Als de naam eindigt op een cijfer of hoofdletter, is een streepje verplicht: D66-fractieCDA-liddEUS-concertPSV-aanvoerderWillem II-fans. Vergelijk ook de pagina’s over afkortingen in samenstellingen en over combinaties als 230V-aansluiting.

Meer voorbeelden (tussen haakjes de variant met een verduidelijkend streepje, die ook goed is):

  • Ajaxspeler (Ajax-speler)
  • Andrélonshampoo (Andrélon-shampoo)
  • Androidversie (Android-versie)
  • Armanipak (Armani-pak)
  • Arsenalspeler (Arsenal-speler)
  • Bachcantate (Bach-cantate)
  • Barcelonaspeler (Barcelona-speler)
  • Belgiëroute (België-route)
  • Bijenkorfpasje (Bijenkorf-pasje)
  • Bijenkorfpersoneel (Bijenkorf-personeel)
  • Calvépindakaas (Calvé-pindakaas)
  • Calvépindakaasreclame (Calvé-pindakaasreclame)
  • Dogmaprincipe (Dogma-principe)
  • Duinrellattractie (Duinrell-attractie)
  • Eftelingattractie (Efteling-attractie)
  • Emmynominatie (Emmy-nominatie)
  • Emmywinnares (Emmy-winnares)
  • Enronschandaal (Enron-schandaal)
  • Espritnieuwsbrief (Esprit-nieuwsbrief)
  • Excelbestand (Excel-bestand)
  • Facebookaccount (Facebook-account)
  • Facebookpagina (Facebook-pagina)
  • Facebookprofiel (Facebook-profiel)
  • Facebookvriend (Facebook-vriend)
  • Feyenoordspeler (Feyenoord-speler)
  • Forddealer (Ford-dealer)
  • Googleopdracht (Google-opdracht)
  • Greenwichtijd (Greenwich-tijd)
  • GroenLinksfractie (GroenLinks-fractie)
  • Hemaworst (Hema-worst)
  • Hofstadgroep (Hofstad-groep)
  • Hollywoodfilm (Hollywood-film)
  • iPadapp (iPad-app)
  • iPhonehoesje (iPhone-hoesje)
  • iTuneskaart (iTunes-kaart)
  • LinkedInprofiel (LinkedIn-profiel)
  • Lockerbieramp (Lockerbie-ramp)
  • Lockheedaffaire (Lockheed-affaire)
  • Mingdynastie (Ming-dynastie)
  • Monatoetje (Mona-toetje)
  • Nissandealer (Nissan-dealer)
  • Mozartopera (Mozart-opera)
  • Mozartsonate (Mozart-sonate)
  • Nieuwsbladlezer (Nieuwsblad-lezer)
  • Niveacrème (Nivea-crème)
  • Oekraïnereferendum (Oekraïne-referendum)
  • Oscaruitreiking (Oscar-uitreiking)
  • Philipslamp (Philips-lamp)
  • Porscherijder (Porsche-rijder)
  • Pradajurk (Prada-jurk)
  • Prenatalwinkel (Prenatal-winkel)
  • Rolexhorloge (Rolex-horloge)
  • Sacksionimethode (Sacksioni-methode)
  • Spartaspeler (Sparta-speler)
  • Taalstaataflevering (Taalstaat-aflevering)
  • Telegraaflezer (Telegraaf-lezer)
  • Toyotagarage (Toyota-garage)
  • Trouwlezer (Trouw-lezer)
  • Twitteraccount (Twitter-account)
  • Unoxworst (Unox-worst)
  • Verkadekoekjes (Verkade-koekjes)
  • Volkskrantcolumnist (Volkskrant-columnist)
  • Volkskrantlezer (Volkskrant-lezer)
  • Volkswagendealer (Volkswagen-dealer)
  • Worddocument (Word-document)
  • Walibiattractie (Walibi-attractie)
  • Yakultflesje (Yakult-flesje)
  • Zeemanonderbroek (Zeeman-onderbroek)

Samenstellingen met gelijkwaardige delen

Wat is juist: kosten/batenanalysekosten-batenanalyse of nog iets anders?

Kosten-batenanalyse is juist. Samenstellingen met gelijkwaardige delen krijgen een streepje tussen die gelijkwaardige delen. Kosten en baten zijn gelijkwaardig, omdat het om een analyse gaat van zowel de kosten als de baten. Om dezelfde reden staat er ook een streepje in bijvoorbeeld woon-werkverkeer (‘verkeer tussen wonen en werken’) en man-vrouwverhouding (‘de verhouding mannen versus vrouwen’).

Als je deze samenstellingen vergelijkt met bijvoorbeeld bedrijfstakanalysevrachtwagenverkeer en draagkrachtverhouding, zie je een verschil. In deze laatste drie samenstellingen bepaalt het eerste deel het tweede deel nader, en samen bepalen deze delen het derde deel weer nader. De delen zijn dus juist níét gelijkwaardig (of nevengeschikt), maar specificerend. Daarom wordt er geen streepje gebruikt.

Kosten-/batenanalyse is op zichzelf ook een mogelijke schrijfwijze, maar heeft een andere betekenis. De schuine streep betekent namelijk ‘of’. Met een kosten-/batenanalyse zou dan een ‘kosten- óf batenanalyse’ bedoeld moeten zijn. Kosten-batenanalyse is echter een vast begrip in de betekenis ‘analyse van (te verwachten) kosten en opbrengsten’.

Extra streepje?

Na de gelijkwaardige delen kan voor de leesbaarheid nog een extra streepje gezet worden: kosten-baten-analyseen-of-rekening, enz. Meestal is dit niet nodig en is de combinatie met één streepje duidelijk genoeg. En let op: dicteejury’s beschouwen het extra streepje voor de leesbaarheid altijd als een ‘fout’. In dictees mag je alléén verplichte streepjes gebruiken.

Meer voorbeelden:

spelling volgens de hoofdregelspelling met verduidelijkend extra streepje
aan-uitknopaan-uit-knop
aan-uitschakelaaraan-uit-schakelaar
appel-kaneelijsappel-kaneel-ijs
arbeid-rustverhoudingarbeid-rust-verhouding
baas-knechtverhoudingbaas-knecht-verhouding
bachelor-masterstructuurbachelor-master-structuur
balletje-balletjespelballetje-balletje-spel
bed-badkwestiebed-bad-kwestie
blauwekaas-peersaladeblauwekaas-peer-salade
bloed-hersenbarrière (‘barrière die de hersenen afschermt voor stoffen in de bloedbaan’)bloed-hersen-barrière
bloemen-kruidenmengselbloemen-kruiden-mengsel
bonus-malusregelingbonus-malus-regeling
brandstof-luchtverhoudingbrandstof-lucht-verhouding
broer-zusverhoudingbroer-zus-verhouding
client-serversysteemclient-server-systeem
dag-nachtritmedag-nacht-ritme
douche-toiletcombinatiedouche-toilet-combinatie
draai-kiepraamdraai-kiep-raam
en-ofrekening (en/of-rekening kan ook)en-of-rekening
fly-drivepakketfly-drive-pakket
gebruikersnaam-wachtwoordcombinatiegebruikersnaam-wachtwoord-combinatie
glucose-waterverhoudingglucose-water-verhouding
gras-bladerenmengselgras-bladeren-mengsel
gras-klaverweidegras-klaver-weide
gras-rodeklavermengselgras-rodeklaver-mengsel
haat-liefdeverhoudinghaat-liefde-verhouding
ham-kaaspannenkoekham-kaas-pannenkoek
hand-oogcoördinatiehand-oog-coördinatie
honing-mosterddressinghoning-mosterd-dressing
hoofd-halsgebiedhoofd-hals-gebied
hoog-laagbedhoog-laag-bed
hoog-laagconstructiehoog-laag-constructie
in-uitmodelin-uit-model
ja-neekwestie (ja/nee-kwestie kan ook: ja óf nee)ja-nee-kwestie
kerk-staatverhoudingkerk-staat-verhouding
kip-eikwestie (kip-of-eikwestie kan ook)kip-ei-kwestie (kip-of-ei-kwestie kan ook)
klank-tekenkoppelingklank-teken-koppeling
klaver-grasmengselklaver-gras-mengsel
klei-humuscomplexklei-humus-complex
koel-vriescombinatiekoel-vries-combinatie
koel-vriesinstallatiekoel-vries-installatie
koel-vriestrailerkoel-vries-trailer
koers-winstverhoudingkoers-winst-verhouding
koolstof-stikstofverhoudingkoolstof-stikstof-verhouding
koper-zilverionisatiekoper-zilver-ionisatie
kosten-batenafwegingkosten-baten-afweging
kosten-batenplaatjekosten-baten-plaatje
kosten-opbrengstverhoudingkosten-opbrengst-verhouding
krenten-rozijnenbroodkrenten-rozijnen-brood
leef-zorgcomplexleef-zorg-complex
leef-zorgplanleef-zorg-plan
leer-werktrajectleer-werk-traject
lengte-breedtepositielengte-breedte-positie
lengte-breedteratiolengte-breedte-ratio
lengte-breedteverhoudinglengte-breedte-verhouding
lengte-hoogteverhoudinglengte-hoogte-verhouding
loon-prijsspiraalloon-prijs-spiraal
lucht-luchtwarmtepomplucht-luchtwarmte-pomp
lucht-waterwarmtepomplucht-waterwarmte-pomp
maag-darmkanaalmaag-darm-kanaal
man-vrouwverhoudingman-vrouw-verhouding
moeder-dochterdagmoeder-dochter-dag
moeder-dochterrelatiemoeder-dochter-relatie
moeder-dochteruitjemoeder-dochter-uitje
moeder-kindrelatiemoeder-kind-relatie
moeder-zoonbandmoeder-zoon-band
moeder-zoondagmoeder-zoon-dag
moeder-zoonrelatiemoeder-zoon-relatie
noten-rozijnenbroodnoten-rozijnen-brood
olie-watermengselolie-water-mengsel
oog-handcoördinatieoog-hand-coördinatie
oorzaak-gevolgrelatieoorzaak-gevolg-relatie
oost-westverbindingoost-west-verbinding
open-dichtverhoudingopen-dicht-verhouding
ouder-kindinteractieouder-kind-interactie
ouder-kindrelatieouder-kind-relatie
prijs-kwaliteitverhoudingprijs-kwaliteit-verhouding
prijs-loonspiraalprijs-loon-spiraal
prijs-prestatieverhoudingprijs-prestatie-verhouding
product-marktcombinatieproduct-markt-combinatie
proteïne-vetverhoudingproteïne-vet-verhouding
redactie-advertentieverhoudingredactie-advertentie-verhouding
risico-rendementafwegingrisico-rendement-afweging
risico-rendementprofielrisico-rendement-profiel
risico-rendementverhoudingrisico-rendement-verhouding
romp-zijondersteuningromp-zij-ondersteuning
rozijnen-notenbroodrozijnen-noten-brood
ruimte-tijdcontinuümruimte-tijd-continuüm
signaal-ruisverhoudingsignaal-ruis-verhouding
slaap-waakritmeslaap-waak-ritme
speel-leeromgevingspeel-leer-omgeving
spier-vetverhoudingspier-vet-verhouding
spreek-luisterverbindingspreek-luister-verbinding
start-stopsysteemstart-stop-systeem
stikstof-fosfaatverhoudingstikstof-fosfaat-verhouding
stop-startsysteemstop-start-systeem
taille-heupverhoudingtaille-heup-verhouding
tijd-ruimtegeografietijd-ruimte-geografie
tomaten-groentesaptomaten-groente-sap
tomaten-groentesoeptomaten-groente-soep
tomaten-rodewijnsaustomaten-rodewijn-saus
tomaten-wittewijnsaustomaten-wittewijn-saus
trek-duwcombinatietrek-duw-combinatie
vader-dochterdagvader-dochter-dag
vader-dochterdansvader-dochter-dans
vader-dochterrelatievader-dochter-relatie
vader-kindrelatievader-kind-relatie
vader-zoonactiviteitvader-zoon-activiteit
vader-zoonmomentvader-zoon-moment
vader-zoondagvader-zoon-dag
vader-zoonverhoudingvader-zoon-verhouding
vader-zoonweekendvader-zoon-weekend
verrichtingen-beloningverhoudingverrichtingen-beloning-verhouding
vis-wittewijnsausvis-wittewijn-saus
voor-nafotovoor-na-foto
voor-naoptievoor-na-optie
vraag-antwoordstructuurvraag-antwoord-structuur
warm-koudbuffetwarm-koud-buffet
was-droogcombinatiewas-droog-combinatie
was-wordtlijstwas-wordt-lijst
welles-nietesdiscussiewelles-nietes-discussie
werk-privébalanswerk-privé-balans
win-winscenariowin-win-scenario
win-winsituatiewin-win-situatie
woon-leefgemeenschapwoon-leef-gemeenschap
woon-leefkeukenwoon-leef-keuken
woon-leefruimtewoon-leef-ruimte
woon-werkverkeerwoon-werk-verkeer
woon-zorgabonnementwoon-zorg-abonnement
woon-zorgbegeleiderwoon-zorg-begeleider
woon-zorgcentrumwoon-zorg-centrum
woon-zorgcomplexwoon-zorg-complex
woon-zorgconceptwoon-zorg-concept
yin-yangprincipeyin-yang-principe
yoghurt-limoenmengselyoghurt-limoen-mengsel
zak-slaagregelingzak-slaag-regeling
zit-slaapbankzit-slaap-bank
zit-slaapkamerzit-slaap-kamer
zuur-zoetevenwichtzuur-zoet-evenwicht
zwart-witdenkenzwart-wit-denken
zwart-witfotozwart-wit-foto

Voorbeelden van woorden met drie gelijkwaardige delen (met ook de optie van het facultatieve streepje):

  • bed-bad-broodkwestie / bad-bed-brood-kwestie
  • bed-bad-broodvoorziening / bad-bed-brood-voorziening
  • hink-stap-sprongparcours / hink-stap-sprong-parcours
  • kop-hals-rompboerderij / kop-hals-romp-boerderij
  • rood-wit-blauwvlag / rood-wit-blauw-vlag
  • walnoten-blauwekaas-bloemkoolquiche / walnoten-blauwekaas-bloemkool-quiche (zie voor het aaneenschrijven van blauwe( )kaas het advies over langeafstandsloper)

Samenstellingen met daarbinnen een woordgroep

Waar komen de streepjes in twee(-)onder(-)een(-)kap(-)woning?

De juiste spelling is twee-onder-een-kapwoning. Ook twee-onder-een-kap-woning is juist.

Twee onder een kap zelf is een woordgroep van vier afzonderlijke woorden. Als je met deze woordgroep een samenstelling vormt (door er woning aan toe te voegen), komen er tussen de delen van de woordgroep twee onder een kap streepjes te staan. Het laatste deel van de samenstelling, woning, wordt in principe aan het voorlaatste vast geschreven: twee-onder-een-kapwoning. Maar een extra streepje voor de duidelijkheid is toegestaan: twee-onder-een-kap-woning. (Dat laatste geldt trouwens niet voor dictees: dicteejury’s rekenen extra streepjes voor de duidelijkheid als een fout.)

Soms krijgt een woordgroep ook buiten een samenstelling streepjes. Bijvoorbeeld: een-op-een, koek-en-zopie en schout-bij-nacht. Die streepjes blijven staan in samenstellingen als een-op-eengesprekkoek-en-zopiekraam en schout-bij-nachtsvlag.

Meer voorbeelden

Hieronder staan meer voorbeelden van samenstellingen met een woordgroep. De variant met een verduidelijkend extra streepje staat er telkens achter.

  • aan-en-uitrelatie, aan-en-uit-relatie
  • advocaat-van-de-duivelrol, advocaat-van-de-duivel-rol
  • alleen-op-de-wereldgevoel, alleen-op-de-wereld-gevoel
  • alles-of-nietspoging, alles-of-niets-poging
  • baas-boven-baasprincipe, baas-boven-baasprincipe
  • baas-in-eigen-buikdemonstratie, baas-in-eigen-buik-demonstratie
  • benen-op-tafeloverleg, benen-op-tafel-overleg
  • boter-bij-de-visbeleid, boter-bij-de-vis-beleid
  • dag-na-dagbeschrijving, dag-na-dag-beschrijving
  • dertien-in-een-dozijnfilm, dertien-in-een-dozijn-film
  • dertien-in-een-dozijnhuis, dertien-in-een-dozijn-huis
  • doos-in-doosconstructie, doos-in-doos-constructie
  • een-op-eengesprek, een-op-een-gesprek
  • een-op-eenrelatie, een-op-een-relatie
  • face-to-faceonderwijs, face-to-face-onderwijs
  • geld-terug-bij-vertragingactie, geld-terug-bij-vertraging-actie 
  • glas-in-loodraam, glas-in-lood-raam
  • half-om-halfgehakt, half-om-half-gehakt
  • hard-tegen-harddiscussie, hard-tegen-hard-discussie
  • heet-van-de-naaldverslag, heet-van-de-naald-verslag
  • huis-aan-huisblad, huis-aan-huis-blad
  • huis-aan-huisverspreiding, huis-aan-huis-verspreiding
  • huis-in-huisconstructie, huis-in-huis-constructie
  • huis-tuin-en-keukengesprek, huis-tuin-en-keuken-gesprek
  • huis-tuin-en-keukenmiddeltje, huis-tuin-en-keuken-middeltje
  • huis-tuin-en-keukenverdriet, huis-tuin-en-keuken-verdriet
  • kat-en-muisspel, kat-en-muis-spel
  • kip-of-eikwestie, kip-of-ei-kwestie (ook wel: kip-eikwestie, kip-ei-kwestie)
  • kip-of-eivraag, kip-of-ei-vraag (ook wel: kip-eivraag, kip-ei-vraag)
  • kop-of-muntbeslissing, kop-of-munt-beslissing
  • lijf-aan-lijfgevecht, lijf-aan-lijf-gevecht
  • lik-op-stukbeleid, lik-op-stuk-beleid
  • mama-en-papalening, mama-en-papa-lening
  • mama-en-papawinkel, mama-en-papa-winkel
  • mannen-onder-elkaarhumor, mannen-onder-elkaar-humor
  • man-tegen-mangevecht, man-tegen-man-gevecht
  • middle-of-the-roadmuziek, middle-of-the-road-muziek
  • mond-op-mondbeademing, mond-op-mond-beademing
  • mond-tot-mondreclame, mond-op-mond-reclame
  • negen-tot-vijfmentaliteit, negen-tot-vijf-mentaliteit
  • nek-aan-nekrace, nek-aan-nek-race
  • opa-en-omaregeling, opa-en-oma-regeling
  • opa-en-omasubsidie, opa-en-oma-subsidie
  • out-of-the-boxdenker, out-of-the-box-denker
  • over-mijn-lijkmentaliteit, over-mijn-lijk-mentaliteit
  • papa-en-mamahuis, papa-en-mama-huis
  • rijst-met-krentenhond, rijst-met-krenten-hond
  • rond-de-tafelcoaching, rond-de-tafel-coaching
  • rond-de-tafelgesprek, rond-de-tafel-gesprek
  • rond-de-klokopvang, rond-de-klok-opvang
  • rond-de-wereldticket, rond-de-wereld-ticket
  • stap-voor-stapplan, stap-voor-stap-plan
  • state-of-the-arttechnieken, state-of-the-art-technieken
  • stoppen-met-rokenplan, stoppen-met-roken-plan
  • stoppen-met-rokenprogramma, stoppen-met-roken-programma
  • tussen-de-orenziekte, tussen-de-oren-ziekte
  • twee-onder-een-kapwoningwijk, twee-onder-een-kap-woningwijk, twee-onder-een-kap-woning-wijk
  • van-negen-tot-vijftype, van-negen-tot-vijf-type
  • ver-van-mijn-bedshow, ver-van-mijn-bed-show
  • voet-bij-stukbeleid, voet-bij-stuk-beleid
  • vraag-en-antwoordspel, vraag-en-antwoord-spel
  • vrouwen-onder-elkaarhumor, vrouwen-onder-elkaar-humor
  • zij-aan-zijmaatschappij, zij-aan-zij-maatschappij

Samenstellingen met een afkorting

Wat zijn de regels als je een afkorting aan een gewoon woord koppelt?

Wat is bijvoorbeeld goed: tv programmatvprogramma of tv-programma?

Tv-programma (met streepje) is juist.

Een tv-programma is een soort programma, net als een radioprogrammaamusementsprogramma en kinderprogramma. Dit soort woorden – die uit meerdere woorden opgebouwd zijn – worden samenstellingen genoemd. Samenstellingen worden in het Nederlands aan elkaar geschreven. Maar als een van de delen van de samenstelling een afkorting is, zoals tv, is er een streepje nodig. Het is dus bijvoorbeeld tv-programma en tv-scherm, en ook emotie-tv en hogeresolutie-tv, en plasma-tv-scherm en reality-tv-programma.

Het streepje maakt duidelijk dat een deel van het woord een afkorting is die letter voor letter wordt uitgesproken. Zonder streepje (tvprogrammacvketel) worden zulke samenstellingen moeilijk leesbaar.

Losse letters en symbolen

Samenstellingen met een losse letter, zoals T-shirt en c-sleutel, krijgen eveneens een streepje, ook als het geen afkortingen zijn. Voor cijfers, symbolen en chemische formules geldt hetzelfde: 24-jarige&-teken+-tekenH-bom. In combinaties van afkortingen, cijfers en symbolen is het streepje ook verplicht: 3D-printerA4-formaatCO2-uitstootLHBT+-gemeenschap65+-echtpaar. In ISO 9001-norm staat dus ook een streepje, wel blijft de spatie in ISO 9001 bewaard.

Als er zowel een woord voor als na de losse letter staat, staan er twee koppeltekens in de samenstelling: voetbal-T-shirt.

Afkortingen die als gewoon woord worden uitgesproken

Als een afkorting wordt uitgesproken als een ‘gewoon’ woord (en niet letter voor letter), wordt die afkorting ook behándeld als een gewoon woord. Er hoeft dan geen streepje te staan in een samenstelling: latrelatieledlamp en pincode (het mag wel, trouwens: lat-relatie is niet fout). In samenstellingen met afkortingen als IRA en NAVO, zoals IRA-akkoord en NAVO-basis, is het streepje vanwege de hoofdletters weer wel verplicht.

Afleidingen van afkortingen krijgen overigens geen streepje, maar een apostrof: tv’stv’tjesms’je en sms’en.