‘Beter dan’ zolang het kan

Niets is voor eeuwig normaal.

Voor mij scheen het een uitgemaakte zaak: ik was beter dan de beter als zegger. Mijn taal leek meer solide. Ik hanteerde haar regels consequent. Ik wist nog niet, dat alles maar een kwestie is van afspraak, en dat velen dit communicatiemiddel niet toepassen volgens de regels, maar uit noodzaak, omdat ze iets kwijt moeten.

Er zat hen iets dwars – werkloosheid, honger, dorst, slecht onderwijs, corruptie, armoede, ongelijkheid, oorlog, klimaatverandering – terwijl ik het over een grammaticale kwestie had. Grammatica was wel het laatste waaraan zij dachten. Het echte leven van de overlever kortom, tegenover de potsierlijke drammerigheid van een taaljongen.

Er is geen reden tot arrogantie bij toezicht op het gebruik van de overtreffende trap.

Actueel taalgebruik is het residu van onverschilligheid of slordigheid ten aanzien van de heersende gewoonte. Als een paar mensen zich niet aan de afspraken houden, hebben puristen de neiging om schamper te doen. Maar als een meerderheid de regels aan z’n laars lapt, zijn ze zelf het haasje. Dan worden de wetten aangepast. Vingerwijzen heeft geen zin meer. Taal heeft geen boodschap aan wie traditioneel en onverbiddelijk blijven.

Zoals het er nu voorstaat met de ‘trappen van vergelijking’ ben ik niet beter dan de beter als gebruiker. De kwestie hangt er om. Na de vergrotende trap komt in de schrijftaal vooral, maar niet uitsluitend, het voegwoord dan; in de spreektaal gewoonlijk als, maar toch ook wel dan. Tot goed begrip van de zaak is een korte historische toelichting noodzakelijk.

In het Middelnederlands werd na een vergrotende trap vrijwel uitsluitend dan gebruikt. In de 16de eeuw begon men in de gesproken taal dan te vervangen door als. Dit gebruik nam steeds toe; in de volkstaal, maar ook in de beschaafde spreektaal, hoor je nu na de vergrotende trap gewoonlijk als.

In de schrijftaal wist dan zich nog lang te handhaven, vooral doordat taalgeleerden uit de 18de eeuw zich hardnekkig aan de oude vorm bleven vastklampen en elk als na een vergrotende trap onverbiddelijk als foutief brandmerkten. Toch ging ten slotte ook bij veel schrijvers de (spreektaal)natuur boven de (schrijftaal)leer. Vergrotende trappen gevolgd door als vinden we nu ook bij onze beste auteurs.

(In het Duits heeft dezelfde verandering zich voltrokken. Ook daar heeft het oorspronkelijke denn plaats moeten maken voor als, welk woord tegenwoordig na vergrotende trappen het monopolie heeft gekregen.)

Dan en als hebben dus gelijke rechten. Wie na een vergrotende trap dan wil gebruiken, kan zich daarvoor beroepen op het taalgebruik van vroeger en grammaticale voorschriften van nu. Maar de tijden veranderen en de taal verandert met hen.

Je moet niet vergeten, dat als na vergrotende trappen ook al een eerbiedwaardige traditie (van niet minder dan vier eeuwen) heeft en dat in de moderne taalwetenschap de grammatica alleen een beschrijvende en niet een voorschrijvende taak is toebedeeld. De schrijftaal van nu is nog altijd sterk traditioneel. Die heeft dan ook een voorkeur voor dan na een vergrotende trap. Maar niets is voor eeuwig normaal.

Kies wat je wilt maar wees consequent

Zo typisch voor ons: ‘als je dit doet, doe dan ook dat’.

Daags na de hernieuwde lancering van mijn blogpagina werd ik door een lezer benaderd omtrent een lidwoordkwestie. Eigenlijk ging het over de vraag of het deze blog of dit blog moet zijn, maar deze (of die) en dit (of dat) zijn afgeleid van respectievelijk de en het. Zeg je het misverstand, dan is het dit misverstand (dat ik zou creëren, het zat de lezer hoog). Gebruik je de chaos, dan is het deze chaos (die ik zou veroorzaken).

Tot de lijst van woorden waarbij je zowel de als het kunt gebruiken behoren ook de woorden blog en weblog. Engelse leenwoorden zijn doorgaans mannelijke de-woorden (bullshit, commercial, break, multiplechoicevraag), maar bij bepaalde groepen – bijvoorbeeld stofnamen – is gekozen voor het (het plastic, het teak). Bij blog of weblog kwamen de taalevangelisten er kennelijk niet uit. Daar was het resultaat dus: keuzevrijheid.

Ancient Grammar Police

Ik stel me bij taalregelopstellers serieuze heren voor. Met dat ‘vrijheid-blijheid’ resultaat zullen ze niet echt in hun nopjes zijn geweest. Erg discriminerend misschien om bij taalpuristen alleen aan heren uit de bijbelbelt te denken, maar zo werkt mijn voorstellingsvermogen kennelijk. Terwijl ik zelf ook strikt kan zijn (dat zul je ooit gaan merken).

Nou goed, het kan dus allebei – deze of dit – en dus moet men niet meteen gaan zeuren als ik hier een nuttig blog lanceer. Wat lezen wij daar? Een nuttig blog? Kan het volgens de hierboven geconstateerde ambivalentie in woordgeslacht dan niet ook een nuttige blog zijn? Dat klopt, dat keurt men ook goed.

Bij het-woorden krijgt het bijvoeglijk naamwoord in principe geen -e na het woordje een. Maar omdat het hier om een het-woord gaat dat ook een de-woord is, mag je de regel toepassen die voor een de-woord geldt. Die luidt (en ik citeer hier http://www.taaladvies.net):

‘Een bijvoeglijk naamwoord wordt in principe verbogen als het voor een de-woord staat. Het maakt daarbij niet uit of het lidwoord de, het lidwoord een of een ander woord eraan voorafgaat; ook als er géén lidwoord bij staat, wordt het bijvoeglijk naamwoord verbogen. Bijvoorbeeld: de gele bloem, een mooie auto, die Franse film, rode wijn.’

De schrijver had geen reden om zich druk te maken. Behalve misschien als hij zou hebben gevonden dat ik niet consequent was. Consequent gedrag wordt hoog gewaardeerd in het taalgebruik. Eigenlijk is het hele leven doordrongen van de eis om te kiezen en dan één onophoudelijke lijn te trekken. ‘Als je dit doet, dan moet je ook dat doen (taaljongetje).’

Op deze pagina staat de oproep: ‘volg dit blog’ en pal daaronder de tekst ‘volg deze blog’. Het staat doorgaans nogal slordig als je in de ene zin zus doet, en even verderop zo. Niet mooi en niet handig, tenzij je uit bent op een reactie. Als je deze blog gaat volgen, dan krijg je een leuke blog waarop veel valt te leren.

Beste lezer, je zult inmiddels begrijpen dat dit blog in combinatie met leuk blog een even leuke site oplevert. Druk dus op die volgknop en houd de/het/deze/dit account nauwlettend in de gaten.